ISW 40 - Making Social Science Matter

‘Interdisciplinary departments seldom last more than a few decades’.
This is an observation from studies focussing on the history of science. Established disciplines tend to throw strange eggs out of the faculty nest, swallow them up, or suffocate them. In this, they often are helped by contradictions within the interdisciplines themselves. ASW (now ISW) managed to survive such struggles and now celebrates 40 years of existence. Congratulations!

1 – Critical thinking

To some extent, ASW is a product of the 1970’s, when critical theories in psychology, sociology, pedagogics and cultural anthropology flourished. Proponents of these theories challenged established approaches, drawing on cross-cultural and historical evidence and the philosophy of science. The ultimate target of their criticism was social injustice and oppression. Most mainstream theories were seen as propping up the status quo.

Above all, critical approaches were meant to further the cause of emancipation. Today, many such theories have been incorporated in the curricula of universities that the US President regards as dangerously “woke”: they encourage activism to combat racism, sexism, the exploitation of labour, and neo-colonialism. I would not recommend anyone to travel to the USA with the foundational texts of ASW in their baggage.

Before going any further, I have to discuss a few issues that are in danger of getting “lost in translation” when we talk about the story of ASW in English.  

(a) The word ‘wetenschap’ is generally translated in English as ‘science’, but this is misleading. ‘Wetenschap’ includes both ‘natuurwetenschappen’  and ‘geesteswetenschappen’ (for example, history, linguistics or philosophy), whereas ‘science’ in English is limited to ‘natural sciences’. Of course, for disciplines that envy the status of the natural sciences, it can be appealing to label themselves ‘sciences’, with prefixes such as social and behavioural.

(b) A second translation problem is illustrated by the name of our own Faculty, the ‘Faculteit Sociale Wetenschappen’. As soon as we click the button on the web page to ‘English’, the name changes to ‘Faculty of Social and Behavioural Sciences’.
In the English-speaking world, Psychology and Pedagogics are not usually classified as social sciences, so just referring to the Faculty of Social Sciences would leave two important disciplines out in the cold. Nevertheless, in this talk I will stick to the translation ‘social sciences’ for ‘sociale wetenschappen’, including Psychological and Pedagogical approaches.

Going back now to the early history of ‘Interdisciplinary Social Sciences’.

 
2 – ASW: An experiment in academic education

The Faculteit Sociale Wetenschappen at Utrecht University also housed critical groups and individuals who longed to exceed the boundaries of their disciplines of origin, and let their ideas loose on university students.
They were helped, in the early 1980s, by government policies.
The Minister of Education felt that the social sciences had become too specialized, which had led to an explosion of subdisciplines and (more to the point) an equal explosion of costs.
Moreover, the Minister worried about the ability of people with a degree in social sciences to find jobs: he was convinced that Instead of more specialists, society needed more graduates with broad knowledge and skills. 

 

For their education, new departments were required. Hence: Algemene Sociale Wetenschappen – General Social Sciences. That was a bit of a misnomer on several accounts. First of all, ‘general’ suggests something vague and superficial. ASW was not. Furthermore, it should have been called ‘Algemene Sociale Wetenschap’ – singular, because the plural ‘wetenschappen’ wrongly suggests a simple piling up of disciplinary knowledge.
A more appropriate name would have been ‘Interdisciplinaire Sociale Wetenschap’ (ISW). It took some 35 years to have this name adopted. Nevertheless, ASW became a household name in Dutch higher education

Of course the critical groups within the Faculty didn’t waste time to take the opportunity offered by the Ministry of Education. Invited by the Faculty Board, they created a ‘Stuurgroep’ (1984) to steer progress towards an interdisciplinary curriculum, that would also direct the students’ attention to pressing social issues - for example in the fields of labour and income, welfare, migration, etcetera. Interdisciplinarity was not a goal in itself, it was meant to serve social policy and interventions. The Stuurgroep also zoomed in on  the role of the social sciences themselves in the modernization of society. To broaden their intellectual horizons, students were familiarized with the work of Anthony Giddens, Pierre Bourdieu, Sigmund Freud, Norbert Elias, Jürgen Habermas, Michel Foucault, Clifford Geertz and many more classical authors. 

     

In order to support the specific outlook of ASW, the Stuurgroep started to write its own series of books, ‘Kijk op mens en maatschappij’. Within ten years time, a handful of books was produced: about the genesis of the social sciences, knowledge and reality, paradoxes  of modernization, aggression and violence, gift giving and exchange, inequality, and Samenhang der sociale wetenschappen, a coproduction of 15 ASW authors. In these days writing books (in Dutch!) was a much valued activity.

Within a few years, ASW became a success. It started with 32 students in 1985, and had rising numbers of first year students from then on, with a peak of over 300 new students in the early 1990s, stabilizing later on an average of 200 new students pro year. From the ISW website I learned that in 2025 there were more than 300 new students.

3 – The disciplining of ASW

In spite of the initial success of ASW, the department was confronted with a range of problems. Crossing the boundaries of disciplines was a bit like tightrope walking between the departments of the Faculty.

 

First of all, the cohesion of ASW was based primarily on the fact that the groups which made it up were jointly responsible for the curriculum.
The accent lay on teaching: acquiring a reputation as a researcher was  considered less important. Research carried out by ASW members was meant to enhance the quality of the education. In spite of attempts to create a collective ASW research programme (Citizenship and Development), most publications were produced by separate groups and individuals. Moreover, almost all publications were written in the Dutch language; in this way it would be easier to connect with professionals working in the fields being studied, as well as lay people and the students themselves.

National and local science policies however, put pressure on departments to create their own schools of research, that were regularly visited by evaluation committees. In the late 1990’s, doing research to reach the required output – at least 5 peer reviewed ‘international publications’ in 5 years – became a precondition for obtaining tenure.
ASW as a new player in the field was not able to create its own school of research, and joined a collective called Arbeid, Welzijn en Sociaal-Economisch Bestuur (AWSB), that in 1998 was confronted with a negative evaluation. Later attempts at creating an overall collective ASW research programme were also unsuccessful. Fortunately, the evaluation of ASW (and ISW) teaching has remained positive all along, including the last external review (2026).

During the late 1990’s, ASW was expanded with a handful of new professors and dozens of new staff members. Within a short period, the ASW organization changed from a project team of 20 members to a department with about 100 staff members. Obviously, it was a challenge to create a unity within this large department. Due to the growing emphasis on research, and the lack of thematic coherence between the groups, the professors in charge agreed to disagree, and created three large islands within ASW: Development and Socialization, Migration, and Social Policy and Interventions, with their own research programmes. They worked together constructively to hold the ASW education upright. 

 

Unfortunately, the decisions on the future of ASW were made elsewhere.  Successive Faculty Deans from 1997 onwards kept up a stream of new plans to restructure departments, with a special interest in transforming and thereby disciplining ASW.
Around 2010 the department of ASW was actually reshuffled, with staff members divided among the psychology and sociology departments. But since the ASW curriculum had to be continued, it was inevitable that some central unit – the directorate of ASW education - was preserved, that tried to deal with the demands and pressures from both the Faculty and the groups involved in the work of teaching.

Finally, an important measure taken on the national level was the introduction of the Bachelor-Master System, with university education organized in undergraduate and graduate schools. The regular curriculum was reduced from 5 to 4 years of study, and choices needed to be made. This of course affected all disciplines, but ASW had to let go its so- called ‘contextvakken’, meaning the historical and philosophical parts (‘modules’) of the programme. Looking back, this can be considered a further step in the ‘normalization’ of ASW. Also, the ambition to straddle the divide between social and behavioural sciences had to be given up. Officially, ISW is now a division within the department of Maatschappijwetenschappen.

4 – Concluding remarks

ASW/ISW in the course of its existence has undergone reorganisations originating on various levels: on the national level (VF-programmes; BaMa); the university level (UU as a Research University); and finally the level of FSW, that did more than just implement decisions taken by external bodies – it displayed an active policy toward ASW/ISW, creating lots of stress in its organization.

Summing up the most important general changes, resulting from an interplay between external forces and internal struggles:

1) In the mid-1980s ASW was seen as a promise, as a model for the Faculty as a whole. Very soon however, the traditional social science disciplines regained their prominence within the Faculty. and ASW became ‘one of the curricula’.

2) At its inception, ASW was an experiment in university education, with interdisciplinarity as a starting point for a critical assessment of mainstream approaches within the social and behavioural sciences.
Later on, in line with University and Faculty policies, research output in terms of publications in international (English-language) journals and books became the main criterion by which staff members were assessed.
This focus on research had various consequences for the ASW/ISW curriculum: (1) additional emphasis on methodological and statistical skills, and (2) a division of graduate courses along the lines of the three research groups (Youth; Social Policy; Migration and Ethnic Relations).

3) In the first fifteen years of ASW, interdisciplinarity used to be a broad perspective, deriving inspiration from ‘grand theories’ and the criticisms thereof, fostering a questioning attitude towards mainstream social science, and focussing on analysing social problems in their context. Later on the elimination of the ‘contextvakken’ helped to turn ISW into a more regular social science discipline.

Still, it is fair to summarize the mission of ASW/ISW during these 40 years as ‘Making Social Science Matter’.

 

Now, these are just impressions of a participant in ASW during the first thirty years. It would be worthwhile to verify these impressions by having a more detailed historical study conducted of ASW/ISW, also including recent developments. At the 50^th anniversary we then might have a book ready on the history of this unique interdisciplinary experiment!

Gevoelde beweging

 

Wie een boek Kinaesthesia noemt, heeft wat uit te leggen. Allereerst natuurlijk wat het woord ook alweer betekent. Van Dale komt met het wat cryptische ‘bewegingszin’, waarbij ‘zin’ moet worden opgevat als in ‘zintuig’. Kinesthesie is dan: ‘het vermogen zich de bewegingen naar richting en strekking bewust te maken’. Dat is nog behoorlijk cryptisch, maar we hebben een idee.

Cruciaal in bovenstaande definitie is het woord vermogen. Wij zijn er ons doorgaans niet van bewust hoe we zitten of lopen, maar we kunnen het onszelf wel bewust maken. Kwestie van concentreren op wat we doen. En ja, zitten en liggen horen erbij: ook het aannemen van een vaste positie is lichaamswerk en eigenlijk is die positie helemaal niet zo vast. Wie een nacht in bed heeft liggen woelen, weet dat het lichaam een vaste positie niet zomaar aanneemt.

Maar waarom zouden we het hier überhaupt over hebben? Roger Smith, auteur van Kinaesthesia (2023) en eerder The Fontana History of the Human Sciences (1997), ziet kinesthesie als de meest directe manier waarop mensen de werkelijkheid ervaren. Je probeert iets te doen en voelt of het goed gaat of niet. Ga in gedachten maar eens terug naar de tijd dat je leerde fietsen. Dansen en sporten bieden ook legio voorbeelden hoe je op de werkelijkheid kan botsen, soms letterlijk.

Nogal vanzelfsprekend allemaal, maar Smith gebruikt het lichaamsgevoel als eyeopener. Is het niet vreemd dat deze directe ervaring in de ordening van wetenschappelijke disciplines uit elkaar getrokken is? Voor onderzoek van het lichaam hebben we de fysiologie en voor bewustzijn de psychologie. En we hebben ook aparte instellingen voor lichamelijke en psychische gezondheidszorg. Het heeft veel precisie-onderzoek en nuttige interventies mogelijk gemaakt, maar het wringt ook.

Dat is te merken aan de langlopende en soms moeizame discussies over de relatie tussen lichaam en psyche. Dat ze op elkaar inwerken is evident, maar hoe? Als je ze eenmaal uit elkaar getrokken hebt, krijg je ze amper nog bij elkaar, zo lijkt het. Die scheiding botst met de persoonlijke ervaring, bij uitstek wanneer het met iemand niet goed gaat. Griep gaat altijd gepaard met gevoelens van onwelbevinden en een depressie voel je ook in je lijf. En het leveren van een fysieke prestatie gaat beter als je gemotiveerd bent, en volbrengen van die prestatie kan op zijn beurt groot genoegen geven.

Binnen de menswetenschappen wijst men al meer dan een eeuw lang op de onwenselijkheid van de geïnstitutionaliseerde scheiding tussen lichaamswetenschap en psychologie. In Nederland was F.J.J. Buytendijk (1887-1974), opgeleid als fysioloog, de meest toonaangevende woordvoerder op dit gebied. Zijn boek Algemene theorie der menselijke houding en beweging (1948) is een formidabele poging om met gedetailleerde onderzoeksbevindingen uit de experimentele fysiologie en psychologie over de grenzen van deze disciplines heen te springen.

Van recenter datum is de wetenschappelijke stroming die zich bezighoudt met embodied cognition. Cognitie staat hier niet alleen voor ‘denken’, het gaat om alle manieren waarop mensen zich betrokken voelen op de wereld. Het soort lichaam dat mensen hebben en wat ze ermee doen vormt (constitueert) hun relatie met die wereld – de materiële en de sociale. Waarnemen is geen passieve registratie of representatie, maar een actief ‘handelen met je lichaam’. In dat handelen is vervat: lichamelijke beweging en hoe je die voelt – kinesthesie, dus.

Er is nog iets: iedere beweging, iedere handeling ontmoet weerstand. Die kan uit je eigen lichaam komen (geen zin of geen kracht om in beweging te komen), uit de materiële wereld, uit instituties, van andere mensen, noem maar op. Niet iedereen heeft dezelfde mogelijkheden, dezelfde power, om iets in beweging te zetten of om desgewenst een beweging te stoppen. Maar altijd zijn mensen embodied actors in the world, en zowel bij topprestaties als bij weerstand of onvermogen ervaren ze dat ook zo. Roger Smith schrijft: psyche en lichaam zijn met elkaar verknoopt, they rumple together.

Je kunt dit samenspel van lichaam en psyche trainen, zoals iedereen weet die aan sport, dans of fysiotherapeutische oefeningen doet. In dat trainen van ‘lichaamstechnieken’ (Marcel Mauss) is bewustzijn van wat je doet essentieel om beter te leren weten wat je wel en niet kan. Dat bewustzijn is eerder een ‘ik kan’ dan ‘ik denk’. Dit inzicht, tachtig jaar geleden geformuleerd door de fenomenoloog Merleau-Ponty, wordt niet alleen aangehaald door Smith, maar ook door Jenny Slatman in haar boek Nieuwe lichamelijkheid (2023). Slatman wil de ‘oude’ lichamelijkheid van Descartes, waarbij het ‘ik’ als denkend ik vooral met zichzelf bezig is, vervangen door het belichaamde ik dat altijd in verbinding staat met andere belichaamde ikken. In haar boek leidt het onder andere tot een interessante analyse hoe depressie niet alleen (zelfs niet op de eerste plaats) een individuele ‘stoornis’ is, maar een ‘verstening’ van het belichaamde subject. Die verstening maakt het een persoon vrijwel onmogelijk maakt om affectief-lichamelijk te ‘resoneren’ met zijn of haar omgeving.

Meer dan een eeuw geleden probeerden behavioristen van de psychologie een objectieve wetenschap te maken door zich in hun onderzoek te beperken tot waarneembaar gedrag, en alle verwijzingen naar subjectieve mental states te vermijden. Auteurs als Buytendijk en Merleau-Ponty (en in hun voetspoor Smith en Slatman) zijn eveneens geïnteresseerd in waarneembare menselijke beweging en activiteit, maar betrekken daarin nadrukkelijk waar mensen in hun activiteiten op gericht zijn en wat ze met hun uitspraken daarover bedoelen. Het menselijk handelen is volgens Smith niet alleen belichaamd, maar ook ‘bezield’ (ensouled): mensen hebben doelen en idealen waarvoor ze in beweging komen. Smith heeft zich voorgenomen zijn volgende boek hieraan te wijden.

De sociologie van Goudsblom

‘Sociologie is betweterij’. Niet Jan Blokker of Karel van het Reve schreef dit, maar de onlangs overleden Johan Goudsblom, in zijn boek Balans van de sociologie (1974). Het was er zelfs de openingszin van. Wat bedoelde hij? ‘Sociologen werpen zich op als experts in een materie waarover iedereen al kennis en opinies bezit: de sociale werkelijkheid waarin wij leven.’ Die superioriteit moeten sociologen wél waarmaken en dat proberen zij door onderzoek te doen, met empirische precisie en bij voorkeur ook vanuit een theoretische systematiek. Wil de ‘betweterij’ van sociologen enige kans hebben om leken te overtuigen dan kan het onderzoek maar beter gaan over een vraagstuk dat voor die leken relevant is; ook is het aan te bevelen dat de uitkomsten hun begrip van dat vraagstuk vergroten. Niet te specialistisch dus, en met een zekere reikwijdte.

Die laatste norm kan gemakkelijk misverstaan worden. Reikwijdte duidt bij Goudsblom niet op universele wetmatigheden, maar juist op oog voor de historische context. Een sociologie zonder geschiedenis verzandt gemakkelijk in richtingloze feitenverzamelingen of betekenisloze woordenkraam als: ‘sociale controle is het geheel van factoren dat bepaalde evenwichtstoestanden in een systeem handhaaft of herstelt’. In dit type sociologie gaat het om relaties tussen variabelen, niet die tussen mensen in een specifieke samenleving. Het levert bovendien kreupel proza op, dat niet zozeer onjuist is als wel ‘vervelend en lelijk’, aldus Goudsblom.

Geen sociologie zonder geschiedenis dus, maar ook geen geschiedenis zonder sociologie; om de geschiedschrijving richting te geven is een zekere theoretische systematiek nodig. Goudsblom ontleende die aan het werk van Norbert Elias, die met de publicatie in 1939 van Über den Prozess der Zivilisation een exemplarisch historisch-sociologisch werk afleverde. Het uitgangspunt hier is dat mensen door en door sociale wezens zijn, die gezamenlijk kleinere en grotere samenlevingsverbanden creëren, die op hun beurt weer de levens van mensen beïnvloeden. Die ‘sociale figuraties’ zijn voortdurend in ontwikkeling, op kortere en langere termijn, als gevolg van het handelen van mensen in die samenlevingsverbanden.

Het zal voor iedereen duidelijk zijn dat het eigenlijke sociologische werk dan nog moet beginnen. De begrippen uit deze figuratiesociologie hebben daarbij een licht-structurerende en attenderende functie. Ze gidsen ook de wijze van (be)schrijven. Er is niet zoiets als een verzameling maatschappelijke structuren die buiten mensen om allerlei invloeden op hen uitoefenen. Vanzelfsprekendheden, gewoontes, rituelen, enz. zijn door mensen gecreëerd en worden door mensen in de loop van de tijd veranderd. Dat die mensen zich daarvan niet altijd bewust zijn is begrijpelijk, maar biedt de sociologen tegelijkertijd alle ruimte voor onderzoek én de kans om op verantwoorde wijze ‘betweter’ te zijn. Maar als zij daarbij de oorsprong van die sociale figuraties vergeten schieten ze tekort in empirische precisie en verzanden ze gemakkelijk in het beschrijven van anonieme processen in samenlevingen die van ieder menselijk leven en handelen zijn ontdaan.

Van Goudsblom moet je concreet en precies schrijven, en hij heeft zelf zijn werkzame leven lang geprobeerd hierin het goede voorbeeld te geven. Het houdt aandacht voor nuance en detail in, en voor het gebruik van passende voorbeelden. Je wilt namelijk ook dat je tekst interesse wekt en gelezen wordt. Je moet dus je taal zodanig beheersen dat je er voldoende mee kunt ‘spelen’; variatie houdt de aandacht vast. Het gaat daarbij niet om mooischrijverij, nauwkeurigheid blijft het devies. Sociologen (en niet alleen zij) moeten met taal even zorgvuldig omgaan als met cijfers; semantiek is minstens zo belangrijk als statistiek.

Goudsblom heeft in 2016 het eerste deel van zijn eigen geschiedenis geboekstaafd in Geleerd. Memoires 1932-1968, lopend van zijn geboortejaar tot het jaar dat hij werd benoemd tot hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Je ziet daarin de schrijver-historicus-socioloog met de nodige zelfreflectie tot wasdom komen. Het is te hopen dat hij zo veel van het tweede deel van zijn leven heeft opgeschreven dat zijn intellectuele erfgenamen ook het vervolg van deze memoires kunnen publiceren.